Köken Bilin Yazıları

BİLİŞSEL BİÇEM VE BAĞLAM

Efendim duydum ki anlattıklarımız kolay geliyormuş. O vakit ben ve ekip arkadaşlarım dedik ki; bu metinleri hangi imbiklerden süzüp nasıl damıttığımızı size yaşayarak anlatalım. Zira biz biliyoruz ki; bazı insanlar okuyarak, bazı insanlar dinleyerek, bazı insanlar araştırarak, bazı insanlar yazarak ve lakin Türk insanı yaşayarak öğrenir. O vakit hadi bakalım bu süreci bir kez de birlikte yaşayalım ve okuduğumuz akademik makalelerden kısa bölümler aktaralım. Makalemizin adı “Deyim tanımlama sürecinde bilişsel biçem farklılıklarının bağlam bilgisinin rolü”… Efendim mi dediniz!.. İçerikten de bir özet geçelim ve birlikte okuyalım. Okuyalım ki imbiklerden süzülüp damıtılmamış hâliyle TEMEL METİNLERDE neler var siz de bir görüverin.

Anlamsal ayrıştırılabilirlik, bireyin deyimin bileşen sözcüklerinin anlamlarının ilettiği bilgiye ve deyimin anlam yapısına dayanarak ayrıştırma işlemi gerçekleştirmesini ve deyim anlamını çıkarsamasını içermektedir (Nippold, 2007). Deyimlerin anlam bilimsel özellikleri, göndergesel anlamdan değişmeceli anlamı çıkarsamayı etkilemektedir. Sözgelimi, saydam olan deyimleri anlamanın ve açıklamanın saydam olmayan deyimlere göre daha kolay olduğu savlanmaktadır. Öte yandan bir deyimin saydam olmaması, bireyi bağlamı daha ayrıntılı olarak incelemeye yönlendirmektedir. Nippold, Moran ve Schwarz (2001), bağlamsal bilginin deyim anlamını anlamada gerekli çıkarımları yapmak için kullanıldığına ilişkin bulgulara ulaşmışlardır.

Buna bağlı olarak, deyimleri anlamada dilsel bağlamın ve dilsel bağlamı kullanma yetisinin, bireylerin edimlerini etkileyen bir etmen olduğu da çeşitli araştırmalarla belirlenmiştir (Levorato ve Cacciari 1992; Levorato, Roch ve Nesi, 2007).

Bu çerçevede çalışmamız, deyim tanıma sıklığının sunduğu veri doğrultusunda, bağlam bilgisinin deyim tanımlama süreçlerine etkisini ve deyim tanımlama
süreçlerinde bilişsel biçemin rolünü incelemeyi amaçlamaktadır. Bilişsel biçem, bilgi ve deneyimlerin düzenlenmesi ve işlemlenmesi sürecinde en çok benimsenen ve tutarlılık gösteren, kişilik özelliklerine uygun olarak biçimlenmiş bireylere özgü farklılıktır (Smith, 1999). Birçok araştırmacı, bilişsel biçemin kişinin sahip olduğu diğer bireysel farklılıklardan bağımsız, ayırt edici ve tutarlı bir kodlama, saklama ve
avranma biçimi olduğu konusunda birleşmektedir (Biggs ve Moore, 1993). Buna
karşılık, kullanılan terminoloji ve önerilen ulamlandırmalar, araştırmacılara göre farklılık göstermektedir. Örneğin, Messick (1984) yaklaşık olarak 19 bilişsel biçem olduğunu saptamış, Riding ve Cheema (1991) ise, bu sayının en az 30 dolayında olduğunu bildirmiştir. Bu ulamlandırmaların bazıları büyük ölçüde benimsenip yaygınlık kazanırken, bazıları da neredeyse öneren araştırmacıların dışında kimse tarafından kullanılmamıştır. Ancak, tüm görüşlerde ortak olan nokta, bilişsel biçemin genellikle iki uçlu olduğu ve kişinin mutlaka bu uçlardan birinde yer aldığıdır. Bu çalışmada temel alınan ulamlandırma, Allinson ve Hayes (1996) tarafından geliştirilen, beynin iki yarım küresinin farklı işlevlerini temel alan bilişsel biçem modellerinden “Çözümlemeli Biçem ve Sezgisel Biçem” modelidir.

Beynin sol yarım küresinin işlevlerinden yararlanan çözümlemeli bilişsel biçeme sahip olan bireyler, olaylara ve kavramlara dizgeli bir biçimde yaklaşan, alıcı, ayrıntılara yönelebilen ve bu nedenle odaklanmaları daha kolay olan, doğrusal düşünen ve çözümleme yeteneği daha fazla gelişmiş, çözümlemeli düşünce yetisine sahip bireylerdir. Beynin sağ yarım küresinin işlevlerinden yararlanan sezgisel bilişsel biçeme sahip olan bireyler sezgisel yönü daha çok gelişmiş, olaylara ya da kavramlara odaklanmaktan öte, gözden geçirmeye eğilimli, ayrıntıdan çok bütünü gören, benzer kavram ve olayları gruplayan, olaylardan ve kavramlardan soyut anlamda uzak durma eğiliminin baskın olduğu bireylerdir. Sezgisellik, duygulara dayanarak anında karar vermeyi temel alır.

Efendim!.. Bunlar da kısa lafın uzunu. Yani imbiklerden süzülüp öyle HAP GİBİ önünüze konulmamış hâli.

OH!.. İyi oldu. Sanırım artık bu işin pek de öyle göründüğü kadar kolay olmadığına kanaat getirmişsinizdir. E’hadi size de iyi günler. Bilişsel biçem ve bağlam ilişkisini BOL BOL sorgulayacağınız bir hafta olsun…

Leave a Comment

Your email address will not be published.

You may also like

Read More